Wykonanie rysunku i przygotowanie matrycy do druku

Wykonanie rysunku i przygotowanie matrycy do druku - animacja Flash

W procesie wykonania matrycy litograficznej ogromną rolę ma wykonanie kolejnych kroków we właściwej kolejności. Czasem chwila nieuwagi skazuje grafika na rozpoczęcie całej, nieraz żmudnej pracy od nowa. Warto więc dokładnie zakodować sobie co i dlaczego w danym momencie należy wykonać. Zrozumienie poszczególnych procesów jest podstawą całej litograficznej technologii.

  1. Kalafonia
  2. Talk
  3. Guma
  4. Guma z kwasem
  5. Terpentyna
  6. Asfalt
  7. Wilżenie
  8. Wałkowanie

1. GUMOWANIE BRZEGÓW

Przed rozpoczęciem rysunku, brzegi utartego kamienia należy zabezpieczyć przed zatłuszczeniem. Po określeniu formatu rysunku (musi być on oczywiście mniejszy zarówno od kamienia, jak i od formatu papieru, na którym będą wykonywane odbitki), dobrze jest zamalować resztę kamienia roztworem gumy arabskiej. Zamalowane miejsca są podczas tego procesu zabezpieczone przed przyjmowaniem tłuszczu, można więc później bez obawy opierać o nie rękę w trakcie rysowania. Nie zapominajmy, że kamień litograficzny jest bardzo wrażliwym materiałem i nawet czysta dłoń jest w stanie na nim zostawić niewidoczny tłusty ślad, który ujawni się po wywołaniu rysunku. Oczywiście wszystkie tego typu 'brudy' można usunąć nożykiem lub kostką szlifierską, ale jest to dodatkowa nieprzyjemna praca, której można uniknąć przez właściwe zabezpieczenie brzegów na początku procesu.

Kiedy warstwa gumy arabskiej zupełnie wyschnie, można przystąpić do rysowania. Ślad kredki zniknie z miejsc uprzednio zamalowanych gumą.

2. WYKONANIE RYSUNKU

Kredka litograficzna jest najprostszym materiałem rysunkowym - nie sprawia większych problemów przy wywoływaniu, bezpośrednio po ukończeniu pracy można przystąpić do wywoływania, rysunek wykonuje się pozytywowo. Po właściwie wykonanym procesie trawienia - odbitka będzie wyglądała dokładnie tak, jak rysunek na kamieniu (oczywiście w lustrzanym odbiciu - należy o tym pamiętać przy robieniu napisów lub portretów). Ślad kredki litograficznej na kamieniu w dużym powiększeniu to drobinki tłuszczu osadzone na chropowatej jak papier ścierny ziarnistej powierzchni. Żeby uzyskać duże zaczernienie - lepiej jest stopniowo nakładać kolejne krzyżujące się delikatne kreski niż używać dużego nacisku. Drobinki tłustego materiału mogą się wtedy przykleić do kredki, zostawać miejscami grubą warstwą, miejscami zupełnie niewidoczną. Praca kredkami litograficznymi podobna jest do pracy tłustą pastelą.

3. KALAFONIA

Po skończeniu rysunku, można przystąpić do przygotowania matrycy do druku. Trzeba najpierw wywołać obrazek, czyli przygotować kamień do przyjmowania tłustej farby w miejscach, gdzie jest rysunek i wody w miejscach, gdzie go nie ma. Substancją, która jednocześnie spełnia obie funkcje jest naturalny polimer - guma arabska. Wodny roztwór gumy spływałby z tłustego materiału rysunkowego (woda z tłuszczem się nie miesza), gdyby najpierw nie 'zmatować' go przez zastosowanie kalafonii. Drobno zmielona kalafonia przykleja się do tłustego rysunku, co w dalszym procesie umożliwi operowanie gumy pomiędzy drobnymi ziarenkami rysunku. Kalafonia spełnia tu jeszcze jedną bardzo ważną funkcję - jest kwasoodporna, co zabezpiecza rysunek przed przetrawieniem (szczególnie wówczas, kiedy mikstura trawiąca zawiera kwas azotowy).

Drobno zmieloną kalafonię nakłada się na powierzchnię kamienia miękkim, szerokim pędzlem i delikatnie rozkłada się ją na powierzchni całego rysunku. Ziarenka kalafonii przykleją się tylko do zatłuszczonych miejsc. Nadmiar kalafonii zmiata się z kamienia. Nie powinna zostawać na niezarysowanej powierzchni, ponieważ ze względu na swoje kwasoodporne właściwości - jej nadmiar może przeszkadzać we właściwym trawieniu.

4. TALK

Ziarenka kalafonii przykleiły się już do materiału rysunkowego, jednak są one (niezależnie od stopnia zmielenia) stosunkowo duże i nie zabezpieczają rysunku dokładnie. W celu idealnego 'zmatowania' i pokrycia całego rysunku stosuje się talk. Jego ziarenka są znacznie drobniejsze. Talk również ma właściwości kwasoodporne, jednak są znacznie mniejsze niż kalafonii.

Nadmiar kalafonii został już usunięty z kamienia, jednak jej drobinki nadal pozostały na powierzchni. Talk rozprowadza się na kamieniu miękką szmatką - jednocześnie dokładnie pokrywając wszystkie zatłuszczone miejsca i usuwając resztki kalafonii.

5.GUMA ARABSKA

Na tak przygotowanym kamieniu można już przystąpić do trawienia. Najpierw należy dokładnie rozprowadzić roztwór wodny gumy arabskiej na całej powierzchni kamienia nie zapominając o brzegach. Jeśli rysunek wykonany został tylko kredką litograficzną - sama guma arabska wystarczy, jeśli użyty został tłustszy materiał, lub zaczernienie kredką jest silniejsze - do mikstury trawiącej należy dodać odpowiednią ilość kropel kwasu azotowego. Najpierw jednak ZAWSZE trzeba rozprowadzić na powierzchni kamienia warstwę samej gumy. Jest to swoista izolacja, która zmniejsza ryzyko przetrawienia w przypadku użycia w dalszej części trawienia gumy z kwasem azotowym. Kwas jest bowiem cięższy od roztworu gumy i opada na dół. Za każdym razem przed wyłożeniem tej mikstury na kamień, należy dokładnie zamieszać substancję w zlewce. Po wyłożeniu mikstury na kamień, należy mieszać co jakiś czas substancję na kamieniu. Produktem ubocznym trawienia jest wodór, którego drobniutkie bąbelki pojawiają się tuż przy powierzchni kamienia i blokują dalszy proces. Podczas mieszania substancji na kamieniu - zostają one usunięte i dzięki temu proces może przebiegać bez utrudnień.

W ciągu kilku minut zachodzą wszystkie potrzebne procesy: miejsca niezarysowane napierają własności hydrofilnych, natomiast pod miejscami zatłuszczonymi wytwarza się oleomanganat wapnia, który z kolei odpycha wodę i chętnie będzie przyjmował tłustą farbę.

Po paru minutach należy zetrzeć gumę z powierzchni kamienia używając miękkiej suchej gazy. Trzeba to wykonać tak, żeby nie pozostały smugi - mogą one bowiem później utrudniać wymycie materiału rysunkowego spod gumy. Tak przygotowany kamień należy zostawić do zupełnego wyschnięcia.

6.TERPENTYNA

Po całkowitym wysuszeniu kamienia można zabrać się za usunięcie materiału rysunkowego. Terpentyna usunie tylko rysunek z przyklejonymi do niego ziarenkami kalafonii i talku, nie rozpuści natomiast warstewki zaschniętej gumy arabskiej.

Kamień trzeba zmyć szmatką nasiąkniętą terpentyną tak dokładnie, żeby usunąć cały rysunek. Po tej czynności trzeba chwilkę poczekać, aż rozpuszczalnik się ulotni. Na powierzchni kamienia powinien być widoczny troszkę ciemniejszy od reszty kamienia ślad po rysunku - to właśnie oleomanganat wapnia, który wytworzył się podczas procesu trawienia.

7. ASFALT

Po odparowaniu terpentyny - należy nanieść szmatką na kamień roztwór asfaltu. Ustabilizuje on zatłuszczenie kamienia, wzmocni i zaimpregnuje oleomanganat wapnia. Trzeba rozetrzeć go cienką, równomierną warstwą po całej zarysowanej powierzchni i poczekać aż ulotni się z niego rozpuszczalnik - terpentyna (w litografii stosuje się roztwór asfaltu z terpentyną).

Po odparowaniu terpentyny należy miękką gąbką wiskozową nasączoną wodą przecierać kamień aż do momentu, kiedy zostanie rozpuszczona cała pozostająca na nim warstwa gumy i razem z nią usunięty asfalt (zmyje sie tylko z miejsc, które nie były zarysowane). Podczas wilżenia kamienia łatwo da się zaobserwować jak zachowują się poszczególne jego partie: miejsca niezarysowane z chęcią chłoną wodę, natomiast te, na których uprzednio był rysunek, odpychają wodę, zbiega się ona na nich w duże krople - właśnie dzięki zasadzie, że woda z tłuszczem się nie miesza możliwy jest druk z płaskiej litograficznej płyty.

8. WAŁKOWANIE

Wszystkie procesy chemiczne zostały wykonane prawidłowo i można przystąpić do wałkowania kamienia farbą procesową. Podczas wałkowania powierzchnia kamienia powinna cały czas być wilgotna, ale nie bardzo mokra. Należy ją przecierać wyciśniętą gąbką wiskozową. Jeśli kamień zostanie przesuszony - farba przyklei się nie tylko do rysunku, ale również do miejsc, które powinny pozostać białe. Jeśli dojdzie do takiego zdarzenia - kamień należy zwilżyć i szybko odwałkować. Podczas wolnego wałkowania farba przenosi się z wałka na kamień, natomiast podczas szybkiego wałkowania, nadmiar farby odrywa się z kamienia i przykleja do wałka.

Kamień należy wałkować pod różnymi kątami, że by jak najrównomierniej nanieść na niego farbę. Ruch wałkiem na kamieniu powinien zaczynać się 'przy brzuchu', dojechać do przeciwległej krawędzi kamienia i bez odrywania wałka - wrócić do miejsca rozpoczęcia ruchu. Początek (od siebie) powinno się wykonywać powoli - farba z wałka przenosi się na kamień, ruch powrotny (do siebie) szybciej - zbędny nadmiar farby wróci wówczas na wałek. Proces wałkowania należy prowadzić aż do momentu, kiedy kamień przestanie przyjmować farbę (rysunek przestanie się zaczerniać). Końcowym etapem powinno być szybkie odwałkowanie kamienia - zebranie nadmiaru farby.

Tak przygotowaną matrycę należy wytrawić po raz drugi. Pierwsze trawienie miało na celu wywołanie rysunku, drugie trawienie ma na celu utrwalenie i ustabilizowanie matrycy. Kolejność procesów podczas drugiego trawienia jest analogiczna jak w przypadku pierwszego, czyli:

  1. Kalafonia
  2. Talk
  3. Guma
  4. Guma z kwasem
  5. Terpentyna
  6. Asfalt
  7. Wilżenie
  8. Wałkowanie